Analiza interakcji dziecko–rodzic. Wprowadzenie dla studentów, klinicystów i badaczy

1.1.1.Analiza interakcji dziecko-rodzic w procesie diagnozy psychologicznej.Przyjmuję za Czownicką i Zalewską (1988) że diagnoza to nadawanie psychologicznego znaczenia zachowaniom jednostki 1 .Poszłabym nawet dalej -rozumiem diagnozę psychologiczną jako próbę zrozumienia drugiego człowieka.Chciałabym zwrócić uwagę na sposób ujmowania diagnozy psychologicznej, który proponują Stemplewska-Żakowicz i Paluchowski (2011), a mianowicie diagnoza psychologiczna jest rodzajem postępowania badawczego.Oznacza to m.in., że służy dochodzeniu do zdefiniowanego uprzednio celu, wymaga przestrzegania rygoru naukowego i obejmuje testowanie hipotez za pomocą odpowiednio dobranych narzędzi i w odniesieniu do teorii (Stemplewska-Żakowicz, Paluchowski, 2011).W rozdziale 2.1 przedstawiam schemat postępowania w analizie interakcji dziecko-rodzic, który polega na zbieraniu danych w celu weryfikacji hipotez i nadawaniu im znaczenia w odniesieniu do teorii.Więcej o roli teorii psychologicznej w analizie interakcji dziecko-rodzic piszę dalej, w rozdziale 1.2.Nadmieniony rygor naukowy wymaga podstawowej umiejętności: oddzielania obserwowalnych zachowań ("surowych" danych) od ich interpretacji (nadawania znaczeń).Jak pisze Brzezińska (2015, s. 149) o kształceniu osób mających analizować materiał obserwacyjny: "Podstawowym celem szkolenia powinno być więc uświadomienie jego uczestnikom konieczności oddzielania »tego, co spostrzegane« od tego »co to oznacza«, czyli różnicowanie spostrzeżeń od ich interpretacji".Ponadto, obserwatorzy muszą wiedzieć, co obserwować, ponieważ posiadana wiedza nadaje kierunek obserwacji (Czownicka, Zalewska, 1988).Muszą być także świadomi ograniczeń metody obserwacyjnej, takich jak ryzyko popełnienia błędu wynikającego 1 Podsumowując rozważania definicyjne: diagnoza jest procesem, obserwacja metodą zbierania danych, a analiza interakcji narzędziem stosowanym do opracowania tych danych.z subiektywizmu obserwatora czy brak możliwości replikacji (Hornowska, Brzezińska, Appelt, Kaliszewska-Czeremska, 2014).Przed zastosowaniem analizy interakcji dziecko-rodzic w procesie diagnostycznym psycholog musi sobie zadać szereg pytań, między innymi: Jaka teoria ukierunkuje moją obserwację, analizę i nadawanie znaczeń?Dlaczego wybrałam/em właśnie analizę interakcji dziecko-rodzic jako narzędzie diagnostyczne?Czemu ma służyć ta analiza?Na którym etapie procesu diagnostycznego będę ją stosować?Jakiego rodzaju dane chcę zebrać?Co zrobię, aby zbierane dane obserwacyjne ("surowe") były jak najbardziej obiektywne?Jak połączę informacje uzyskane za pomocą analizy interakcji z informacjami z innych źródeł?Odpowiedzi na te pytania pozwolą w sposób najlepszy z możliwych wykorzystać wybrane narzędzie. Analiza interakcji dziecko-rodzic w badaniach nauko-wych.W książce przywołuję wyniki różnych badań naukowych, w których wykorzystano analizę interakcji dziecko-rodzic, a które są jedynie małą częścią istniejącego materiału badawczego.Analiza interakcji jest użyteczna w poszukiwaniu odpowiedzi na szereg pytań badawczych dotyczących trajektorii rozwoju, identyfikacji czynników ryzyka i czynników ochronnych w rozwoju, przewidywania jego efektów, mechanizmów rozwoju typowego i nietypowego, interwencji opartych na dowodach oraz implikacji dla pracy klinicznej: diagnostyki, wspomagania i terapii.Zasady stosowania analizy interakcji dziecko-rodzic w badaniach nie różnią się w istocie od ogólnych zasad prowadzenia badań naukowych w psychologii, które opisali Brzeziński i Zakrzewska (2011).Tutaj chcę wskazać na kilka zagadnień specyficznych dla tego narzędzia.Po pierwsze, analiza interakcji to ogólnie rzecz biorąc narzędzie niewystandaryzowane.Choć istnieją nieliczne schematy kodowania (oceny interakcji), które są wystandaryzowane i posiadają ustalone właściwości psychometryczne, w większości badań wiedza o schemacie ogranicza się do rzetelności rozumianej jako zgodność ocen sędziów kompetentnych.Powraca tu nadmieniona wcześniej kwestia subiektywizmu obserwatora i konieczności oddzielania danych obserwacyjnych od interpretacji.Po drugie, analiza interakcji może obejmować różne jej aspekty i odwoływać się do różnych konstruktów i teorii psychologicznych.Może być stosowana na wiele różnych sposobów, co jest jej zaletą, ale wiąże się również z ryzykiem nieprawidłowego użycia i wyciągania nieuzasadnionych wniosków.Po trzecie, badacz wykorzystujący analizę interakcji w zasadzie potrzebuje kompetencji klinicznych (umiejętności analizy interakcji pojedynczych diad dziecko-rodzic czy triad dziecko-rodzice w celach diagnostycznych).Wydają się one podstawą myślenia o interakcjach dziecko-rodzic i ich implikacji dla rozwoju dziecka.Nadawanie znaczenia danym badawczym zebranym w ramach analizy interakcji dziecko-rodzic ma wiele wspólnego z diagnozą psychologiczną.Dlatego też kompetencje osób stosujących to narzędzie muszą być szerokie.Planując badanie z użyciem analizy interakcji, badacz musi odpowiedzieć sobie między innymi na pytania: Jaka teoria leży u podstaw mojego badania?Na jakie pytania badawcze odpowiem, wykorzystując dane z analizy interakcji?Na jakie nie?Co zrobię, aby prowadzone badanie z użyciem analizy interakcji spełniało standardy badań naukowych?Jakie przygotowanie muszą mieć osoby oceniające interakcje (sędziowie kompetentni)?Jak określę trafność i rzetelność schematu oceny interakcji?Jakie są ograniczenia użytego schematu oceny interakcji?Czy udzielę uczestnikom badania informacji zwrotnych, odwołując się do zaobserwowanej jakości interakcji i jej potencjalnego wpływu na rozwój dziecka?Więcej o zastosowaniach analizy interakcji w badaniach naukowych piszę w rozdziale 2.3. Rola teorii psychologicznych w analizie interakcji dziecko-rodzicObserwacja interakcji dziecko-rodzic jest źródłem wielu danych.Jeszcze przed ich zebraniem diagnosta czy badacz musi wiedzieć, w jaki sposób dane te będzie analizować, ponieważ ukierunkuje to jego prace już od etapu przygotowywania sytuacji obserwacyjnej, a następnie rejestracji materiału.Po zebraniu danych konieczne będzie dokonanie wyboru, uporządkowanie